I. Tóm tắt nội dung vụ án
1. Nội dung vụ việc
Do mâu thuẫn nhỏ trong sinh hoạt giữa các con của ông Dương Quang Q với gia đình ông Dương Quang H, Nguyễn Văn H đã gọi điện báo cho Trần Quang V (con rể ông H) biết việc bố vợ mình bị đánh. Trong lúc ăn nhậu, Nguyễn Văn H biết V và Phạm Nhật T có ý định đi đánh ông Q để trả thù nhưng không ngăn cản mà còn có lời nói làm củng cố quyết tâm thực hiện hành vi phạm tội, đồng thời chỉ địa chỉ và đặc điểm nhận dạng của ông Q.
Sau đó, Trần Quang V và Phạm Nhật T chuẩn bị hung khí là mã tấu, bàn bạc phân công vai trò. Khi đến nhà ông Q, Trần Quang V đã dùng mã tấu chém liên tiếp vào các vùng trọng yếu trên cơ thể ông Q như đầu, mặt, tay, chân, thể hiện ý thức tước đoạt tính mạng. Việc ông Q không tử vong là ngoài ý muốn chủ quan của người thực hành do được cấp cứu kịp thời.
Nguyễn Văn H không trực tiếp tham gia hành vi chém nhưng có hành vi giúp sức về tinh thần và điều kiện để các bị cáo khác thực hiện tội phạm.
2. Quá trình giải quyết vụ án
a. Tòa án cấp sơ thẩm
Tòa án cấp sơ thẩm xác định Nguyễn Văn H là đồng phạm trong vụ án “Giết người” và áp dụng tình tiết định khung “Có tính chất côn đồ” theo điểm n khoản 1 Điều 93 Bộ luật Hình sự năm 1999, xử phạt bị cáo 07 năm tù.
b. Tòa án cấp phúc thẩm
Tòa án cấp phúc thẩm cho rằng hành vi dùng mã tấu chém vào các vùng trọng yếu là vượt quá ý chí của Nguyễn Văn H, từ đó chuyển tội danh của bị cáo từ “Giết người” sang “Cố ý gây thương tích”, xử phạt 03 năm tù.
c. Tòa án nhân dân tối cao
Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao xét xử giám đốc thẩm xác định: Nguyễn Văn H có đồng phạm trong tội “Giết người” do đã thống nhất ý chí và chấp nhận hậu quả chết người có thể xảy ra. Tuy nhiên, Nguyễn Văn H không trực tiếp thực hiện hành vi phạm tội nên không phải chịu tình tiết định khung “Có tính chất côn đồ”. Việc Tòa án cấp phúc thẩm chuyển tội danh sang “Cố ý gây thương tích” là áp dụng pháp luật sai nghiêm trọng.
II. Nội dung án lệ
“[1] Theo các tài liệu, chứng cứ có trong hồ sơ vụ án thì: Sau khi chứng kiến việc bố vợ là ông Dương Quang H bị các con của ông Dương Quang Q đánh, Nguyễn Văn H là người trực tiếp gọi điện báo cho Trần Quang V biết việc ông H bị đánh. Trong lúc ăn nhậu cùng V và Phạm Nhật T vào tối ngày19-01-2015, biết V và T có ý định đi đánh ông Q để trả thù, H nói “Ba bị đánh thương lắm, chừ còn đau”, làm củng cố ý thức, quyết tâm của V trong việc đi đánh ông Q. H cũng là người chỉ nơi ở, đặc điểm nhận dạng của ông Q cho V và T biết để V và T có thể thực hiện hành vi đánh ông Q. Khi nghe V và T bàn bạc kế hoạch đi đánh ông Q, H không can ngăn mà còn nói “Nếu đánh thì đánh dằn mặt thôi”, thể hiện sự thống nhất ý chí về việc đánh ông Q. Sau đó, H bỏ về trước. Thực tế, Trần Quang V đã dùng mã tấu chém liên tiếp vào vùng đầu, mặt, chân, tay ông Q làm ông Q gục ngay tại chỗ. Do mọi người can ngăn và được đưa đi cấp cứu kịp thời nên ông Q không chết là ngoài ý muốn chủ quan của V. Sau khi chém ông Q, V đã gọi liên tiếp ba cuộc điện thoại cho H để hỏi về thương tích của ông Q. Mặc dù, H không biết trước việc V dùng mã tấu chém liên tiếp vào những vùng trọng yếu trên cơ thể ông Q, có thể tước đoạt tính mạng của ông Q nhưng H đã thống nhất ý chí với V và T trong việc đánh ông Q, chấp nhận hậu quả xảy ra. Do đó, Tòa án cấp sơ thẩm kết án Nguyễn Văn H đồng phạm với Trần Quang V và Phạm Nhật T về tội “Giết người” là có căn cứ. Tuy nhiên Tòa án cấp sơ thẩm kết án Nguyễn Văn H theo điểm n khoản 1 Điều 93 Bộ luật Hình sự năm 1999 với tình tiết định khung “Có tính chất côn đồ” là không đúng, bởi vì: Trong vụ án này Trần Quang V và Phạm Nhật T là người trực tiếp thực hiện hành vi đánh ông Q; chỉ vì mâu thuẫn nhỏ nhặt trong sinh hoạt với các con của ông Q mà V và T đã dùng mã tấu chém nhiều nhát vào những vùng trọng yếu trên cơ thể của ông Q nên chỉ hành vi phạm tội của V và T “Có tính chất côn đồ”, còn Nguyễn Văn H không trực tiếp tham gia đánh ông Q mà giúp sức cho V và T trong việc đánh ông Q nên hành vi phạm tội của H không “Có tính chất côn đồ” mà chỉ thuộc trường hợp quy định tại khoản 2 Điều 93 Bộ luật Hình sự năm 1999.”
Như vậy, Án lệ số 17/2018/AL làm rõ các nguyên tắc pháp lý sau:
a. Trong vụ án “Giết người” có đồng phạm, tình tiết định khung “Có tính chất côn đồ” chỉ áp dụng đối với người trực tiếp thực hiện hành vi phạm tội thể hiện tính hung hãn, coi thường pháp luật (như dùng hung khí nguy hiểm tấn công vào vùng trọng yếu trên cơ thể bị hại).
b. Người xúi giục hoặc giúp sức, mặc dù phải chịu trách nhiệm hình sự về tội “Giết người” do có sự thống nhất ý chí và chấp nhận hậu quả, nhưng không đương nhiên bị áp dụng tình tiết “Có tính chất côn đồ” nếu không trực tiếp thực hiện hành vi mang tính côn đồ đó.
III. Trường hợp áp dụng
Án lệ số 17/2018/AL được áp dụng trong các trường hợp sau:
1. Vụ án hình sự về tội “Giết người” có đồng phạm;
2. Có sự phân hóa rõ vai trò giữa người thực hành và người xúi giục, giúp sức;
3. Người thực hành sử dụng hung khí nguy hiểm, tấn công vào vùng trọng yếu trên cơ thể bị hại, thể hiện tính hung hãn, coi thường pháp luật;
4. Người xúi giục hoặc giúp sức không trực tiếp tham gia hành vi bạo lực mang tính côn đồ, nhưng có sự thống nhất ý chí và chấp nhận hậu quả chết người.
Trong các trường hợp này, Tòa án phải phân hóa trách nhiệm hình sự giữa các đồng phạm; chỉ áp dụng tình tiết định khung “Có tính chất côn đồ” đối với người trực tiếp thực hiện hành vi phạm tội mang tính côn đồ, bảo đảm nguyên tắc cá thể hóa trách nhiệm hình sự.
Bài viết này được đội ngũ John Nguyen & Associates tổng hợp và xây dựng trên Án lệ số 17/2018/AL được Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao thông qua ngày 17/10/2018 và được công bố theo Quyết định số 269/QĐ-CA ngày 06/11/2018 của Chánh án Tòa án nhân dân tối cao, từ nguồn Trang Tin Điện Tử Về Án Lệ của Tòa Án Nhân Dân Tối Cao.
