Án lệ số 10/2016/AL là một trong những án lệ quan trọng liên quan đến xác định đối tượng khởi kiện trong vụ án hành chính về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất. Thông qua vụ việc của bà Võ Thị Lựu tại Vĩnh Long, án lệ đã làm rõ khi nào một văn bản được dẫn chiếu trong quyết định hành chính cũng được xem là quyết định tác động trực tiếp đến quyền, lợi ích hợp pháp của người dân. Đây là vấn đề mà rất nhiều người bị thu hồi đất thường bỏ sót, dẫn đến khiếu kiện không đúng đối tượng. Bài viết dưới đây sẽ giúp bạn nắm rõ tinh thần án lệ, cơ sở pháp lý và cách vận dụng để bảo vệ quyền lợi trong các tranh chấp bồi thường, giải phóng mặt bằng.
I. Tóm tắt nội dung
1. Nội dung vụ việc
a. Người khởi kiện: Bà Võ Thị Lựu.
b. Người bị kiện: Ủy ban nhân dân tỉnh Vĩnh Long.
c. Người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan: Ủy ban nhân dân huyện Vũng Liêm; Sở Tài chính tỉnh Vĩnh Long.
Ngày 07/04/2008, UBND tỉnh Vĩnh Long ban hành Quyết định số 567/QĐ-UBND phê duyệt phương án tổng thể bồi thường, hỗ trợ, tái định cư phục vụ mục đích xây dựng dự án trại giống vật nuôi (tổng diện tích dự kiến thu hồi 122.909 m², tổng giá trị bồi thường dự kiến 7.342.730.000 đồng). UBND huyện Vũng Liêm thu hồi 2.353,1 m² đất của bà Lựu; Sở Tài chính được phê duyệt phương án: bồi thường đất 155.155.000 đ (50.000 đ/m²), bồi thường hỗ trợ về tài sản trên đất, ổn định cuộc sống và đào tạo nghề 19.286.200đ, tổng 174.441.200đ. Bà Lựu không đồng ý mức bồi thường, khiếu nại không được chấp nhận nên khởi kiện yêu cầu hủy quyết định phê duyệt phương án và giải quyết lại theo giá thị trường.
2. Quá trình xét xử
a. Tòa án nhân dân cấp sơ thẩm (Tòa án nhân dân tỉnh Vĩnh Long): Bác yêu cầu khởi kiện của bà Lựu (không chấp nhận hủy quyết định, giữ nguyên phương án bồi thường).
b. Tòa án nhân dân cấp phúc thẩm (Tòa phúc thẩm Tòa án nhân dân tối cao tại TP. HCM) kháng cáo ngày 29/12/2012: Đã hủy bản án sơ thẩm và đình chỉ giải quyết vụ án.
c. Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân Tối cao (sau kháng nghị của Chánh án ngày 05/03/2014): Kết luận Tòa án nhân dân cấp sơ thẩm chưa làm rõ mục đích thu hồi đất (dùng cho cơ sở kinh tế của Nhà nước hay tư nhân) — đây là yếu tố quyết định chế độ bồi thường; Tòa án nhân dân cấp phúc thẩm sai khi cho rằng Quyết định của Ủy ban nhân dân tỉnh mang tính tổng thể, không phải là đối tượng khởi kiện và do đó hủy bản án sơ thẩm rồi đình chỉ vụ án; hành vi này là sai lầm nghiêm trọng trong áp dụng pháp luật tố tụng hành chính.
II. Nội dung án lệ
“Theo Điều 2 của Quyết định số 1216/QĐ-UBND ngày 04-6-2009 của Ủy ban nhân dân tỉnh Vĩnh Long về việc phê duyệt phương án bồi thường, hỗ trợ và tái định cư công trình Trại giống vật nuôi nông nghiệp tỉnh có quy định “Giám đốc Sở Tài chính chịu trách nhiệm trước Ủy ban nhân dân tỉnh về kết quả các số liệu, khối lượng và đơn giá, trong tờ trình số 177/TTr.STC ngày 15-5-2009”. Theo Tờ trình 177/TTr ngày 15-5-2009 của Sở Tài chính có quy định phần bồi thường cụ thể cho hộ bà Lựu, nên phần phê duyệt đó tác động trực tiếp, cụ thể đến quyền và lợi ích của hộ bà Lựu, là đối tượng khởi kiện vụ án hành chính”.
Câu hỏi đặt ra: Khi người dân khởi kiện về mức bồi thường, tòa án cần xác định những vấn đề gì? Quyết định phê duyệt phương án tổng thể của UBND tỉnh có phải là “đối tượng khởi kiện” trong trường hợp người dân bị ảnh hưởng trực tiếp hay không? Nếu tòa án cấp phúc thẩm cho rằng quyết định mang tính tổng thể nên không phải đối tượng khởi kiện rồi đình chỉ vụ án thì có đúng về mặt tố tụng không?
1. Tính chất quyết định mang tính tổng thể và quyền khởi kiện của cá nhân: Quyết định phê duyệt phương án của Ủy ban nhân dân tỉnh Vĩnh Long dù mang tính tổng thể, nhưng khi được áp dụng trực tiếp lại ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi, nghĩa vụ của một hộ gia đình cụ thể (ví dụ: mức bồi thường cho hộ bà Lựu) thì phần quy định áp dụng cho trường hợp đó là đối tượng của khởi kiện hành chính. Vì vậy, Tòa án không được mặc nhiên cho rằng quyết định mang tính tổng thể là không thể bị khởi kiện khi quyết định đó xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của người dân.
2. Cần xác minh mục đích thu hồi đất: Trong các tranh chấp về bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất, Tòa án phải làm rõ mục đích sử dụng đất (thu hồi để làm cơ sở kinh tế của Nhà nước hay chuyển giao cho tư nhân).
III. Trường hợp áp dụng.
1. Tranh chấp bồi thường đất do quyết định phê duyệt phương án tổng thể của cơ quan nhà nước
Án lệ số 10/2016/AL được áp dụng khi cá nhân, hộ gia đình khởi kiện yêu cầu xem xét lại mức bồi thường hoặc tính chất pháp lý của quyết định áp dụng cho trường hợp cụ thể, dù quyết định ban hành có nội dung tổng thể.
2. Tranh chấp có yếu tố xác định mục đích sử dụng đất
Trường hợp thu hồi đất có diễn giải mơ hồ về “mục đích sử dụng” (của nhà nước hay tư nhân), Tòa án phải làm rõ thực chất mục đích này trước khi quyết định, để làm cơ sở giải quyết bồi thường, hỗ trợ khi thu hồi đất của cá nhân, hộ gia đình theo đúng quy định của pháp luật..
Án lệ số 10/2016/AL đóng vai trò như một chuẩn mực bắt buộc, yêu cầu cơ quan hành chính, Tòa án và người tiến hành tố tụng phải làm rõ mối liên hệ pháp lý giữa quyết định chính và văn bản được dẫn chiếu. Việc áp dụng đúng án lệ này giúp đảm bảo nguyên tắc xử lý chuẩn xác trong tố tụng hành chính, ngăn ngừa tình trạng bỏ sót văn bản có hiệu lực pháp lý và bảo vệ đầy đủ quyền, lợi ích hợp pháp của người bị thu hồi đất.
Bài viết này được đội ngũ John Nguyen & Associates tổng hợp và xây dựng trên Án lệ số 10/2016/AL được Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao thông qua ngày 17/10/2016 và được công bố theo Quyết định số 698/QĐ-CA ngày 17/10/2016 của Chánh án Tòa án nhân dân tối cao, từ nguồn Trang Tin Điện Tử Về Án Lệ của Tòa Án Nhân Dân Tối Cao.
